فهرست مطالب
پست الکترونیک
آرشیو وبلاگ
در اواخر سده ی هشتم قبل از میلاد مسیح یکی از قوم شجاع آریایی ها در سلسله جبال زاگرس روی کار آمدند و مردمان آن زمان ساکن زاگرس که عبارت بودند از گوتی ها ، لولویی ها ، کاسی ها ، هوری ها و غیره نتوانستند در مقابلشان ایستادگی کنند و سرانجام در آنها ذوب شدند .
این مردمان جدید " ماد ها " بودند ( پدر بزرگ کُردهای امروزی ) که بعد ها توانستند امپراتوری عظیمی را بنیاد گذارند .
ماد ها که پادشاهانشان عبارت بودند از :
1ـ دیاكو (708 تا 655 قبل از میلاد ) 53 سال حکومت .
2ـ فرُرتیش (655 تا 633 قبل از میلاد ) 22 سال حکومت.
3ـ هوخشتَر (633 تا 584 ی قبل از میلاد ) 49 سال حکومت.
4ـ آستیاگ (584 تا 550ی قبل از میلاد ) 34 سال حکومت.
کی بودند و از کجا آمده بودند ؟ چه کارهایی کردند و چطور نابود شدند ؟
هندواروپایی
نزدیک به 6000 – 7000 سال قبل مردمانی از دشت های شمال و غرب دریای سیاه می زیستند و صاحب زبانی مشترک بودند که بدان قبایل آریایی یا هندواروپایی گفته می شود . از این مردمان در طول زمان گونه های گوناگونی جدا شده اند و شاید بعدها برای پیدا کردن چراگاه ها و زندگی بهتر شروع به کوچ به سایر جاهای جهان کرده اند .
برخی از این قبایل به طرف غرب و بعد از صدها سال نبرد بیشتر اروپا را تسخیر کردند .
سوئدی ، آلمانی ، یونانی ، ایتالیایی ، پرتقالی و غیره بازماندگان آنان هستند .
برخی دیگر از آن قبایل به طرف مشرق حرکت کردند و در سرزمین تُرک های روسیه ی امروز
ساکن شدند و هزاران سال در آنجا زیستند سپس برخی قبایل از آنان بعد از مهاجرت از آنجا در قسمت هایی از سلسله جبال زاگرس ( کردستان امروزی ) و برخی نیز در جنوب ایران امروز ساکن شدند .برخی دیگر پس از عبور از هیمالیا به طرف هندوستان حرکت کردند و در پنجاب امروزی ساکن شدند .
از این مردمان تعداد زیادی قبیله و نژاد منشعب شدند اطراف زاگرس ماد ها و اطراف جنوب ایران نیز پارس ها .
این جابجایی به همین سرعت که در اینجا بحث شد اتفاق نیفتاده است بلکه در طول هزاران سال اتفاق افتاده است . بر اساس آنچه گفته شد هندواروپایی ها پدربزرگ سوئدی ، آلمانی ، انگلیسی ، فرانسه ایی ، کُردها ، هندوستانی ها ، افغانی ها ، فارس ها و تعدادی ملت دیگر که امروزه صاحب زبانی مختص به خودشان هستند .
زبان کُردی زبانی مستقل و ریشه در زبان آریایی ها یا هندواروپایی ها دارد .
همسایگان مادها :
همانطور که گفتیم از هندواروپایی ها تعدادی نژاد منشعب شدند . در اواخر سده ی هشتم قبل از میلاد مسیح مادها در ناحیه زاگرس و پارس ها نیز در جنوب ایران امروز به شیوه قبیله ایی زندگی میکردند و حکومتی آنچنان نداشتند .
در اطراف آنان نیز تعدای نژاد و قبیله دیگر می زیستند برای مثال در اطراف دریاچه ی ارومیه مردمانی به نام سکایی ها زندگی می کردند . مدتی در غرب امپراتوریی به نام خالدی ها وجود داشت . در غرب مادها امپراتوری عظیمی وجود داشت به اسم آشوری ها .پایتخت آنان شهر نینوا بود که به موسل ( در عراق ) نزدیک بود .
این قبیله از ابتدا سامی بوده و از ناحیه عربستان بدانجا آمده بودند و همانجا امپراتوری عظیمی را بنیاد نهاده بودند . این امپراتوری بسیار بی رحم و در عین حال بسیار قدرتمند بودند و هر زمان برای وسعت بخشیدن به منطقه خود به قبیله های همسایه خود هجوم می آورد و در طول زمان تعدادی از امپراتوری ها و قبایل دیگر را به زیر سلطه خویش آورده بود . برای مثال امپراتوری هیتی ها را نابود کردند ، فلسطین را را تسخیر کردند ، امپراتوری هزاران ساله ی عیلامی ها را که در شرق کردستان امروز ( سرزمین بزرگ کردستان – غرب ایران امروز ) قرار داشت نابود کردند .
از شرق تا کوه دماوند و کویر لوت توسعه یافتند و بر ماد و پارس مسلط بودند . آشوری ها از تعداد زیادی ملت های دیگر سرانه ( باج ) می گرفتند حتی از پارس ها و ماد ها .
این امپراتوری برای همه ی ملت های دیگر جای ترس و وحشت داشت .
اما...
اما بعد ها از بین قبایل آریایی قبیله ایی برای اولین بار برخاست و امپراتوریی را بنیاد نهاد و امپراتوری بزرگ آشور را برای همیشه از تاریخ پاک کرد .
نحوه بوجود آمدن این امپراتوری :
1
– دیاکو
همانطور که گفتیم مادها و پارسها که اصالتا آریایی بودند ، در اواخر قرن هشتم قبل از میلاد سر برآورده بودند وبه شیوه قبیله قبیله و جداگانه می زیستند . نزدیک به 700 سال قبل از میلاد مسیح در بین مادها فردی می زیست که نزد همه مادها احترامی مخصوص داشت . آن فرد دیاکو بود . دیاکو فردی با تدبیر ، فهمیده و در میان قبیله ایی می زیست که معتقد بود :
بین ظلم و عدالت مبارزه ایی همیشه ایی پابرجاست
مردم که به تدبیر و اندیشمندی دیاکو آگاه بودند برای رفع مشکلات خود به او پناه می بردند . دیاکو فردی محبوب و مشهور شد بطوری که مردم از او خواستند که پادشاهشان شود . او هم که پراکندگی قبایلش باعث آزارش شده بود درخواستشان را اجابت کرد و متعهد شد ک مادها را دور هم جمع کرده و از آنان ملتی یکپارچه و متحد بسازد .
در اولین اقدام از مردم خواست که از اختلافاتشان دست بکشند و با هم متحد شوند و فرمان داد که برای خود پایتختی بسازند . به همین دلیل اکباتان را آباد کردند . اطراف این شهر را هفت دیوار ( حصار ) در بر گرفته بود که هر حصار از دیگری بلندتر بود و محل شاه و خزانه هایش در آخرین حصار محصور شده بود . دیوارهای بیرونی بسیار شبیه دیوارهای آتن پایتخت یونان بود . رنگ آن هفت دیوار به ترتیب عبارت بودند از سفید ، سیاه ، ارغوانی ، آبی و نارنجی . بالای دو دیوار آخری با نقره و طلا اندود شده بودند .
شهر اکباتان را هگمتانه نیز گفته انداین شهر را امروزه همدان گویند . هنوز هم ( آثار آن شهر ) پابرجاست و همسایه استان کرمانشاه ( بر اساس تقسیمات کشوری در ایران ) در شرق سرزمین کُردستان است .
جامی زێڕین به نهخشی شێر
هی مادهكان، سهدهی 6 ـ 7 پ.ز.
خبری در مورد پایتخت ماد ها :
در تاریخ 25 / 7 / 1999 ( 1378 ) خبرگزاری ایرنا خبری در مورد پایتخت مادها اعلام کرد که متن آن به شرح زیر است :
" عملیات کاوش با هدف بازشناسی پایتخت اولیه مادها شروع شد "
دهمین قسمت از کاوش تپه " هگمتانه " ازمهمترین تپه های تاریخی مادها آغاز به کار کرد . " محمد رحیم صراف " مسئول و سرپرست گروه کاوش در تپه هگمتانه گفت:
( این گروه در فاصله 16 سال و انجام 9 قسمت کاوش از تپه هگمتانه توانسته است یکی از قدیمی ترین شهرهای تاریخی در محدوده 25 هکتاری این تپه تاریخی از زیر خاک آشکار کند )
ایشان گفتند :
( اسنادی بدست آمده که نشان دهنده وجود شهری در هگمتانه است که در آن حکومتی برپا بوده . یافتن سیستمی مخصوص بناسازی و معماری در آن شهر نشان دهنده مهارت معماران و هنرمندان ، نقشه کش ها و سایر متخصصان آن است . )
به گفته مسئولان این گروه باستان شناس :
( وجود موانع و استحکام سازی طبیعی و مخصوصا حصارهایی مستحکم نشان از اهمیت سوق الجیشی این شهر بزرگ در زمان خود داشته است ) . نامبرده گفته است ( پیاده رو ، خیابان و کوچه های این شهر پایتخت عرض 3.5 متر و در راستای شمال شرق به طرف جنوب غربی بنا شده اند و به فاصله 35 متری از هم ساخته شده اند )
صراف اضافه کرد:
( چندین مُهر ، جسد ، ظرف گِلی و خاکی ، انواع گوناگونی سکه از دوران سُلوکی ها تا دوران اسلام قسمتی از آثار بدست آمده از این تپه است و بر اساس این اسناد گُمان می رود این شهر قدیمی پایتخت ابتدایی مادها بوده باشد . تلاش می شود اسنادی یافت شود که سخنان تاریخ شناسان را که گفته می شود این شهر به دیاکوُ پادشاه مادها تعلق دارد اثبات کند . همچنین کشیدن نقشه شهر های تاریخی تپه هگمتانه ، فراهم آوردن موزه های اختصاصی تپه هگمتانه ، بازسازی راه ها ، ساخت کاتالوگ از کنده کاریهای شناسایی شده ، فراهم کردن نقشه تمام قسمت های کاوش شده ؛ بخشی از برنامه های آتی این گروه باستان شناس است .) "
دیاکوُ پادشاهی دادگر بود و توانست در زمان حیاتش حتی قبل از پارس ها دولتی برای مادها بنیاد گذارد و آنان را متحد کند و بنیانگذار امپراتوری ماد لقب گیرد که این امپراتوری بعدها از جانب پسرانش قویتر و وسیع تر شد . دیاکوُ بعد از 53 سال حکومت ، در سال 655 قبل از میلاد مسیح دیده از جهان فرو بست و حکومت به پسرش " فروتیش " رسید .
جامی زێڕین له سهدهی حهوتهمی
پێش له زایین، بهدهستهاتوو له
ئیكاباتان
2 - فروتیش
فروتیش بعد از دیاکو حکومت را به مدت 22 سال مابین سال های 633 تا 655 در دست گرفت . به هنگام به تخت نشستن فروتیش قبیله سکایی ها که افرادی جنگ طلب و جنگاور بودند در اطراف دریاچه ارومیه و پارس ها هم در جنوب زندگی می کردند .
فروتیش در هر زمانی قصد توسعه مرزهای امپراتوری مادها را داشت. اینچنین بود که به پارس ها هجوم آورد و قلمرو آنان را تسخیر و حکومت مادها را گسترش داد . اما او در اندیشه حمله به امپراتوری آشور بود تا ظلم و ستم آنان را پایان دهد و ملتهایی را که مجبور به باج دهی به آنان بودند رها سازد .
فروتیش سپاه عظیمی را گرد آورد و به طرف نینوا پایتخت آشوری ها به حرکت افتاد . این خبر به آشوریها رسید ، آنان از جلو و سکایی ها هم که با آشوریها هم پیمان بودند از پشت به سپاه فروتیش حمله بردند . جنگی طولانی در گرفت و فروتیش در یکی از آن جنگ ها در سال 633 قبل از میلاد کشته شد و حکومت ماد رو به زوال رفت ، سکایی ها نیز از فرصت استفاده کرده و به غارت مادها پرداختند . آنان نزذیک به 28 سال به این غارت و کشتار ادامه دادند .
3 – هوخشتر (سیاگزار)
پس از کشته شدند فروتیش پسرش به اسم هوخشتر به حکومت رسید . آشکار است که او با سکایی ها مشکلات فراوانی داشته است . هوخشتر رهبر و حکومتداری بی نظیر بود .
او برای آنکه بتواند از پس سپاهیان دشمن برآید ، سپاهی عظیم را گرد آورد و متخصصانه آنان را تربیت کرد . سپاهی از سوارکار و پیاده نظام . سوارکارانش با سوارکاران آشور برابری می کردند و پیاده نظامش نیز در تیراندازی بی نظر و به تیرکمان و نیزه مجهز بودند .
به دلیل آنکه سرزمین مادها از نظر طبیعی برای پرورش اسب محل مناسبی بود مادها در سوارکاری و تیراندازی مهارت داشتند و هوخشتر کار بس آان در تربیت سوارکاران و تیرادازهای ماهر داشت . هوخشتر توانست جنگاورانی شجاع و نترس تربیت کند بطوری که از هیچ چیزی هراسی به دل راه ندهند .
به کمک همچنین نیروی شکست ناپذیری توانست سکایی ها را که مدتی بود در سرزمین مادها جولان می دادند درهم شکند و از آنجا بیرونشان کند . بدین گونه انتقام پدرش و سرزمین به غارت رفته اش را بگیرد .
پس از آن با ( نبوپُلاسار )شاه بابل که قبلا با کمک مادها به استقلال رسیده بودند متحد شد و با سپاهی بسیار عظیم به آشوری ها و پایتخشان نینوا در 612 قبل از میلاد هجوم آورد. ساراکوس ( سنا خریب ) که پس از مرگ ( آشور پنیبال ) پادشاه آشور شده بود ، وقتی دید توان مقابله ندارد خود و خانواده اش را در آتشی خودخواسته سوزاند و چراغ امپراتوری هزار ساله آشور خاموش گشت .
در زمان هوخشتر سرزمین ماد بسیار توسعه یافت . او در سال 584 قبل از میلاد دیده از جهان فرو بست .
ادامه دارد . . .
ئـیـمـپـراتـۆریـی مـاد
پێشهكی
له ئاخر و ئۆخری سهدهی ههشتهمی پێش له زایین هۆزێكی ئازای ئاریایی له ڕیزه چیاكانی زاگرۆس سهری ههڵدا و خهڵكانی ئهو دهمهی دانیشتووی زاگرۆس كه بریتی بوون له گۆتییهكان، لۆلۆییهكان، كاسییهكان، هۆرییهكان و هتد نهیانتوانیبوو بهرگهیان بگرن و ئاخری له ناوی ئهواندا توابوونهوه. ئهم خهڵكه نوێیه "مادهكان" بوون (باپیرهی كوردانی ئهوڕۆكه) كه پاشتر توانییان ئیمپراتۆرییهكی مهزن پێك بێنن.
ئاخۆ مادهكان كه پاتشاكانیان بریتی بوون له:
1ـ دیاكۆ (708 تا 655ی پ. ز.) 53 ساڵ دهسهڵاتداری.
2ـ فرۆرتیش (655 تا 633ی پ. ز.) 22 ساڵ دهسهڵاتداری.
3ـ هوخشتهر (633 تا 584ی پ. ز.) 49 ساڵ دهسهڵاتداری.
4ـ ئاستیاگ (584 تا 550ی پ. ز.) 34 ساڵ دهسهڵاتداری.
كێ بوون و له كوێوه هاتن؟ چییان كرد و چۆن لهنێو چوون؟
هیندوئهورووپی
ئهم خهڵكه بهدرێژایی زهمان گهلێ هۆز و تیرهی جۆربهجۆریان لێ كهوتهوه و دواتر ڕهنگه بهشوێن لهوهڕگه و بژیوی باشترا كهوتنه كۆچكردن بهملا و ئهولای جیهانا.
ههندێ لهم هۆزانه ههڵكشان بهرهو ڕۆژئاوا و پاش سهدان ساڵ شهڕ و كێشمهكێش زۆربهی ئهورووپایان داگیر كرد.
سویدی، ئهڵمانی، یۆنانی، ئیتالی، پۆرتۆگالی و هتد پاشماوهی ئهوانن.
ههندێكی تر لهو هۆزانه بهرهو ڕۆژههڵات كهوتنه ڕێ و له توركستانی ئیمڕۆی ڕووسیادا خۆیان گرتهوه و ماوهی ههزار ساڵێك لهوێ مانهوه و له پاشان كهوتنهوه ڕێ و ههندێكیان له دهوروبهری ڕیزه چیاكانی زاگرۆس (كوردستانی ئهوڕۆكه)دا گیرسانهوه و ههندێكیشیان له باشووری ئێرانی ئێستاكهدا نیشتهجێ بوون. چینێكی تریشیان بهسهر هیمالیادا چوون بهرهو هیندوستان و له پهنجاب گیرسانهوه.
لهم خهڵكانه گهلێ هۆز و تیرهی نوێتر كهوتهوه، له بهرهی زاگرۆس ماد و لهوانهی باشووری ئێرانیش پارسهكان كهوتنهوه. ئهم ئاڵوگۆڕ و كۆچكردنه بهم خێراییه نهبووه كه لێره باس كرا بهڵكوو پتر له ههزاران ساڵی خایاندووه و گهلێ قۆناغ و سهردهمیان بڕیوه. كهوابێ هیندوئهورووپییهكان باپیرهی سویدی، ئهڵمانی، ئینگلیزی، فهرهنسایی، كورد، هیندوستانی، ئهفغانی، فارس و گهلێ نهتهوهی ترن كه ئهوڕۆكه بۆخۆیان خاوهنی وڵات و زێدی تایبهتی خۆیانن. زمانی ههموو ئهمانهش له بنهڕهتدا دهچێتهوه سهر زمانی هیندوئهورووپییهكان، بهڵام ئهوڕۆكه ههر كامهیان خاوهنی زمانێكی تایبهتمهندن.
زمانی كوردیش بۆ خۆی زمانێكی سهربهخۆیه و بناوانی دهچێتهوه بۆ سهر زمانی ئاریایی یان هیندوئورووپی.
دراوسێی مادهكان
وهك وتمان له هیندوئهورووپییهكان گهلێ هۆز و تیرهی تر كهوتنهوه، له ئاخروئۆخری سهدهی ههشتهمی پێش له زاییندا مادهكان له ناوچهی چیای زاگرۆس و پارسهكانیش له باشووری ئێرانی ئێستاكهدا سهریان ههڵدابوو. ئهمانه به شێوهی خانخانی و دهرهبهگایهتی دهژیان و خاوهنی دهوڵهتێكی تایبهتی نهبوون.
له دهوروبهری ئهوانیشدا گهلێ خهڵك و نهتهوه و هۆزی تر ههبوون. بۆ نموونه له دهوروبهری دهریاچهی ورمێ خهڵكێ به ناوی سكاییهكان دهژیان. تۆزێ له ڕۆژئاواتر ئیمپراتۆرییهك بهناوی ئیمپراتۆریی خالدییهكان ههبوو. له ڕۆژئاوای مادهكاندا ئیمپراتۆرییهكی مهزن ههبوو به ناوی ئیمپراتۆریی ئاشوورییهكان. پایتهختی ئهوان شاری نهینهوا بوو كه كهوتبووه نێزیكی مووسڵی ئێستاكهوه.
ئهمانه له بنهڕهتدا سامی بوون و له ناوچهی عهرهبستانهوه هاتبوون و لهوێ بۆخۆیان ئیمپراتۆرییهكی مهزنیان پێك نابوو. ئیمپراتۆریی ئاشوورییهكان زۆر بههێز و بێبهزهیی بوو و ههردهم بۆ پهرهپێدانی مۆڵگهی خۆی هێرشی دهبرده سهر دهوروبهرهكانی و توانیی له ماوهی دهسهڵاتداریی خۆیدا گهلێ ئیمپراتۆری و دهوڵهت بڕووخێنێ و بیانخاته ژێر دهسهڵاتی خۆیهوه، بۆ نموونه ئیمپراتۆریی هیتییهكانی ڕووخاند، فهلهستینی داگیر كرد، ئیمپراتۆریی ههزاران ساڵهی عیلامییهكان كه له لای خوارووی ڕۆژههڵاتی ئێستاكهی كوردستاندا بوو تێك دا.
له ڕۆژههڵاتهوه ههتا چیای دهماوهند و كهویری لووت كشان و بهسهر پارس و مادهكاندا زاڵ بوون. ئاشوورییهكان له گهلێ نهتهوهی ناوچهكه پیتاك و سهرانهیان به زۆر وهردهگرت، تهنانهت له پارسهكان و مادهكانیش وهریان دهگرت.
ئیمپراتۆریی ئاشووری دهسهڵاتێكی بههێز و مهترسیدار بوو بۆ ههموو خهڵكانی ناوچهكه.
بهڵام...
بهڵام دواتر له نێو هۆزه ئاریاییهكاندا تاكه هۆزێك بۆ یهكهم جار سهری ههڵدا و بوو به ئیمپراتۆرییهك و دواتریش كهوته گیانی ئمپراتۆریی دڕندهی ئاشوور و ئهو ئیمپراتۆرییهی له ڕووپهڕی مێژوودا بۆ ههمیشه سڕییهوه. ئهویش ئیمپراتۆریی بههێزی مادهكان بوو، باپیرهی كوردانی ئهوڕۆكه. ئیمپراتۆریی ماد، ئیمپراتۆرییهكه كه كوردان دهبێ ههمیشه به شانازییهوه یادی لێ بكهن. دهبێ كۆڕ و كۆمهڵی پسپۆڕ و تایبهتی تهرخان بكرێ بۆ لێكۆڵینهوه لهسهر ئهو ئیمپراتۆرییه مهزنه.
1ـ دیاكۆ
وهك وتمان مادهكان و پارسهكان كه ههردوكیان له بنهڕهتدا ئاریایی بوون، له ئاخروئۆخری سهدهی ههشتهمی پێش له زاییندا سهریان ههڵدابوو و بهشێوهی خانخانی و دهرهبهگایهتی و پرشوبڵاو دهژیان.
نزیكهی 700 ساڵ پێش له زایین له نێو مادهكاندا كهسایهتییهك دهژیا كه له لای ههموو مادهكانهوه ڕێزێكی تایبهتیی ههبوو، ئهو ناوی دیاكۆ بوو. دیاكۆ مرۆڤێكی بهئاوهز، تێگهیشتوو و ههڵكهوتهی گوندهكهی بوو كه بڕوای وا بوو :
له نێوان زوڵم و داددا خهباتێكی ههمیشهیی و ههتاههتایی ههیه.
خهڵك كه لێزانی و تێگهیشتوویی و دادوهریی دیاكۆیان دیبوو بۆ چارهسهركردنی گیروگرت و كێشه و ئاژاوهكانیان هانایان دهبرده بهر ئهو.
دیاكۆ بوو به خۆشهویستی ههمووان و ناوبانگی داخست، وای لێ هات كه لهبهر دادگهری و پیاوچاكییهكانی له لایهن خهڵكهوه داوای لێكرا كه ببێ به سهرۆك و پاتشایان. ئهویش كه بشێوی و بهربڵاوی و ههتهران و تهتهرانی ناوچهكه ئازاری دهدا، به داخوازییهكهیان قاییل بوو و بڕیاری دا مادهكان له دهوری یهك كۆ كاتهوه و لهوان نهتهوهیهكی یهكگرتوو و هاوبهش پێك بێنێ.
یهكهم كارێ كه كردی داوای له خهڵكهكه كرد كه واز له تهرانشینی بێنن و له دهوری یهكدا كۆ بنهوه و فهرمانی دا كه پایتهختێك چێ كهن. ئهوه بوو كه شاری (ئیكباتان)یان ئاوا كردهوه. شارهكه حهوت شوورهی بازنهییی بهدهوردا كێشرا بوو و ههر شوورهیهك لهوی تر بهرزتر بوو و بارهگای شا و خهزێنهكانی له نێو ئاخرین شوورهكهدا بوو. چێوهی دیواره دهرهكییهكانی زۆر له دیوارهكانی (ئاتێن) پایتهختی یۆنان دهچوو. ڕهنگهكانی ئهو شووره حهوتهوانانه به ڕیز بریتی بوون له سپی، ڕهش، ئهرخهوانی، شین و نارنجی. له سهربانی دوو شووره دوایینهكه، یهكێكیان به زیو و ئهوی دیكهشیان به زێڕ داپۆشیبوو.
به شاری ئیكباتان، هگمهتانهش وتراوه و ئهوڕۆكه پێی دهڵێن ههمهدان و هێشتاش ههر ماوه و دراوسێی پارێزگای كرماشان ه له ڕۆژههڵاتی كوردستاندا و به گوێرهی دابهشبوونه جوگرافییهكانی وڵاتی ئێراندا بۆ خۆی پارێزگایهكی سهربهخۆیه. دیاره درێژایی زهمان ههموو شتێكی لێ سڕیوهتهوه و بۆنوبهرامهی مادهكانی لێ نایه، بهتایبهت كه پاش مادهكان ئهو شاره ههمیشه لهدهستی ناحهزانی ماد بووه و ههرچی شارستانیهتی ئهو شاره بووبێ سڕیویانهتهوه یان بۆ خۆیان بردوویانه.
جامی زێڕین به نهخشی شێر
هی مادهكان، سهدهی 6 ـ 7 پ.ز.
ههواڵێك لهسهر پایتهختی مادهكان:
بهڵام له ڕێكهوتی 25 ـ 07 ـ 1999، ایرنا، ئاژانسی دهنگوباسی ئێرانی ههواڵێكی سهبارهت به پایتهختی مادهكان لهسهر ئینتهرنت بڵاو كردهوه كه دهقی وهرگێڕاوهكهی له خوارهوه دهبینن:
"عهمهلیاتی لێكۆڵینهوه به مهبهستی ناسینهوهی پایتهختی سهرهكیی "مادهكان" دهستی پێكرد."
دهههمین بهشی توێژینهوهی گردی "هگمهتانه" یهكێك له گرنگترین گرده مێژینهییهكان له پارێزگای "ههمهدان" به مهبهستی ناسینهوهی پایتهختی سهرهكیی مادهكان له ڕۆژی یهكشهمهدا دهستی پێكرد.
"موحهمهد ڕهحیمی سهڕاف" سهرپهرشتی شانده شوێنهوارناسهكهی گردی هگمهتانه وتی:
( ئهم شانده له ماوهی 16 ساڵ و به جێبهجێكردنی 9 بهشی توێژینهوه له گردی هگمهتانهدا توانیی یهكێك له كۆنترین شاره مێژینهییهكان له سنوورگهی 25 هیكتاریی ئهم گرده مێژینهییه له ژێر خاك و خۆڵ وهدهرخا)
ئهو وتی
( ئهو بهڵگانهی بهدهست هاتوون نیشاندهری ههبوونی شارێكن له "هگمهتانه"دا كه حكوومهتی تێدا كراوه و دۆزینهوهی سیستهمی تایبهتمهندی بیناسازی و میعماریی ئهو شاره پیشاندهری بلیمهتیی بیناسازان، هونهرمهندان، نهخشهكێشان و باقیی پسپۆڕانی ئهو شارهن له جیهانی مێژینهدا.)
بهگوێرهی وتهی بهڕێوهبهری ئهم شانده
( شوێنهوارناسه، ههبوونی لهمپهر و پتهوگهی سروشتی و بهتایبهت شوورهیهكی ئهستوور و قایم، باس له نرخ و گرنگیی (سوق الجیشی)ی ئهم شاره مهزنه له سهردهمی مێژینه و كهونارا دهكا.)
ناوبراو وتی:
( ڕێڕهو، شهقام و كۆڵانهكانی ئهم شاره پایتهخته، پاناییهكهی 3 میتر و نیوه و له ڕاستهی باكووری ڕۆژههڵات بهرهو باشووری ڕۆژئاوا ههڵكهوتووه و هاوتهریبن و به دوورییهكی 35 میتری له یهكهوه پێكهاتوون.)
سهڕاف درێژهی دا :
( چهندهها مۆر، پهیكهر، دهفری گڵین و شووشهیی، جۆرهها سكه له دهورانی سلووكی ههتا دهورانی ئیسلامی بهشێكن لهو ئاسهواره بهدهستهاتووه لهم گرده مێژینهدا و به گوێرهی ئهو بهڵگه و نیشانانهی كه بهدهست هاتوون وێدهچێ ئهم شاره كهوناراییه پایتهختی سهرهكیی مادهكان بێ.
ههوڵ دهدرێ كه بهڵگهی پێویست بهدهست بێنن كه بتوانێ قسهی مێژووزانان بسهلمێنێ كه دهڵێن ئهم شاره مێژینهییه هی "دیاكۆ" پادشای مادهكانه.
ههروهها كێشانی نهخشهی شاره مێژینهییهكهی گردی هگمهتانه، ڕێكخستن و چاكردنهوهی مۆزهخانهی كاتیی گردی هگمهتانه، سهرلهنوێ چاكردنهوهی شوورهكه، ئاماده كردنی كاتالۆگ له دهرئهنجامی ههڵكهندنكارییهكانی شانده شوێنهوارناسهكه، ئامادهكردنی نهخشهی تهواوی گردهكه و توێژه ههڵكهندراوهكانی، بهشێكن له بهرنامهكانی شانده شوێنهوارناسهكه له بهشی دواییی توێژینهوهكهدا )
دیاكۆ پاتشایهكی دادگهر بوو و توانیی له ماوهی ژیانیدا تهنانهت پێش له پارسهكانیش دهوڵهتێك بۆ مادهكان پێك بێنێ و مادهكان له دهوری یهكدا كۆ كاتهوه و بوو به دامهزرێنهری ئیمپراتۆریی ماد كه دواتر له لایهن كوڕهكانیهوه بههێزتر و بهربڵاوتر بوو. دیاكۆ پاش 53 ساڵ دهسهڵاتداری، له ساڵی 655ی پێش زایین چرای ژیانی كوژرایهوه و پاش ئهو، حكوومهت كهوته دهستی كوڕهكهی كه ناوی فرورتیش بوو.
جامی زێڕین له سهدهی حهوتهمی
پێش له زایین، بهدهستهاتوو له
ئیكاباتان
2ـ فرورتیش
فرورتیش پاش دیاكۆ دهسهڵاتی گرته دهست و بۆ ماوهی 22 ساڵ له نێوان ساڵانی 655 و 633 حوكمی گێڕا.
له كاتی هاتنه سهر تهختی فرورتیش، هۆزی سكایی كه تیرهیهكی شهڕخڕ و جهنگاوهر بوون له دهوروبهری گۆلی ورمێدا دهژیان. پارسهكانیش له باشوور دهژیان. فرورتیش ههردهم ههوڵی دهدا كه سنوورگهی ئیمپراتۆریی ماد بهربڵاوتر بكا، ئهوه بوو هێرشی برده سهر پارسهكان و مهڵبهندهكهیانی خسته ژێر دهسهڵاتی خۆی و قهڵهمڕهوی ئیمپراتۆریی مادی بهرینتر كرد. بهڵام ئهو له خولیای ئهوهدا بوو كه هێرشیش بهرێته سهر ئیمپراتۆریی ئاشوور و كۆتایی به زۆڵم و ستهمی ئاسوورییهكان بێنێ و گهلێ نهتهوه كه ناچار بوون باج و پیتاك و سهرانه به ئاسوورییهكان بدهن له ژێری ئهو بێدادییهدا ڕزگار بكات.
سوپایهكی گرانی كۆ كردهوه و بهرهو نهینهوا پایتهختی ئاشووورییهكان كهوته ڕێ. ههواڵ گهیشته ئاشوورییهكان، ئهوان له پێشهوه بهرپهرچی مادهكانیان دایهوه. سكاییهكانیش كه له دهوروبهری دهریاچهی ورمێدا دهژیان و هاوپهیمانی ئاشوورییهكان بوون، سوپایهكی گرانیان له پشتهوه خستهڕێ بۆ هێرشبردنه سهر مادهكان و پشتیوانی له ئاشوورییهكان. ماوهیهكی دوورودرێژ گهلێ شهڕی قورس و گران لهو نێوهدا كرا. مادهكان كهوتبوونه گهمارۆی سكاییهكان و ئاشوورییهكانهوه.
له یهكێ لهو شهڕانهدا له ساڵی 633ی پێش زایین فرورتیش كوژرا و دهوڵهتی ماد كز بوو و سكاییهكان كه ههلیان به لهبار دهزانی كهوتنه داگیركرتن و تاڵانكردنی مهڵبهندی مادهكان. ئهوان نزیكهی 28 ساڵ ههتهران و تهتهرانیان له وڵاتی ماددا دهكرد و كهوتبوونه كوشتوبڕی مادهكان.
پهیكهری بهردین، یهكێ له سهركردهكانی
ماد كه بێچووه شێرێكی له ئامێز گرتوووه.
3ـ هوخشتهر (سیاگزار)
پاش كوژرانی فرورتیش، كوڕهكهی كه ناوی هوخشتهر بوو دهسهڵاتی گرته دهست. دیاره ئهو كێشهی زۆری لهگهڵ سكاییهكان ههبوو. هوخشتهر پێشهوایهكی لهبار و له بهڕێوهبردنی كاروباری وڵاتدا سهركردهیهكی بێوێنه بوو.
ئهو بۆ ئهوهی كه بتوانێ بهرهنگاری سوپای دوژمن بێت، سوپایهكی ڕێكوپێكی كۆ كردهوه و پسپۆڕانه باری هێنان. سوپایهك بریتی له سواره و پیاده. سوارهكانیان شانیان له شانی سوارهكانی ئاشووری دهدا و پیادهكانیان له تیرهاویشتن بێوێنه بوون و به تیروكهوان و نێزه چهكدار بوون.
لهبهر ئهوهی كه وڵاتی ماد جێگهیهكی لهبار بۆ پهروهردهی ئهسپ بوو و مادهكان ههر له منداڵییهوه شارهزای ئهسپسواری و تیرهاویشتن بوون، كاری هوخشتهر ئاسانتر دهبوو بۆ پێكهێنانی سوارهیهكی خاوهن ئهزموون و بهزیپكوزاكوون. هوخشتهر توانیی جهنگاوهرانی ئازا و بهجهرگی وا بار بێنێ كه له هیچ شتێ نهدهسڵهمین. ههر به یارمهتیی ئهو سوپا نهبهزه توانیی سكاییهكان كه دهمێك بوو له وڵاتی ماددا كهوتبوونه تاڵان و كوشتوبڕ تێك بشكێنێ و له وڵات وهدهریان نێ. بهوجۆره تۆڵهی باوكی و وڵاته تاڵانكراوهكهی مادی له سكاییهكان كردهوه.
پاشانیش لهگهڵ (نهبوو پۆلاسار) پاتشای بابل كه پێشتر به یارمهتیی مادهكان سهربهخۆیی خۆیان بهدهست هێنا بوو، یهكی گرت و به سوپایهكی گرانهوه هێرشی برده سهر ئاشوورییهكان و شاری نهینهوای له 612ی پێش له زاییندا گرت كه پایتهختی ئاشوورییهكان بوو. ساراكوس (سهنا خهریب) كه پاش مهرگی (ئاشوور بهنیپال) ببووه پاتشای وڵاتی ئاشوور، كه دیی بهرگهی مادهكان ناگرێ ئاگرێكی گهورهی ههڵكرد و خۆی و خاووخێزانی خسته ناو ئاگرهكه و بهوجۆره چرای تهمهنی ههزار ساڵهی ئیمپراتۆریی ئاشوور كوژرایهوه.
له سهردهمی هوخشتهردا وڵاتی ماد گهلێك پهرهی سهند. هوخشتهر به تێگهیشتوویی و زاناییی خۆی خزمهتی گهورهی به مادهكان كرد. ئیمپراتۆریی ماد له سهردهمی هوخشتهردا زۆر بڵاو و بهرین ببوهوه.
هوخشتهر له ساڵی 584ی پێش زایین كۆچی دواییی كرد.