هدف از این نوشتار بررسی مشکلات الفبای زبان کردی ( الفبای عربی و لاتین ) است تا خوانندگان با توجه به این انتقادات اولا اشتباهت املایی شان را  که ناشی از این مشکلات است بشناسند  ثانیا  راهی باز کند برای یادگیری الفبای لاتین .

 

خوانندگان به این نکته توجه کنند که این نوشتار به مقایسه الفبای کردی با هیچ یک از الفباهای غیر کردی نمی پردازد و نویسنده منکر اشکالات سایر الفباهای غیر کردی نیست و حتی معتقد است که الفبای زبان کردی ( حال چه لاتین و چه عربی ) نسبت به دیگر الفبا ها از اشکالات کمتری برخوردار است که البته این بحث در این نوشتار نمی گنجد . . به هر تقدیر، یک الفبای مبتنی بر عربی خود مایه ضررمندی و وجود مشکلات در پیشرفت ادبیات و خواندن و نوشتن به زبان کردی نمی‌باشد. وسعت ادبیات کهن و معاصر پارسی _ هم خانواده هند و اروپایی زبان کردی _ دلیل مشهودی بر اثبات این مدعا است.

ئه‌لفبێی سۆرانی (عه‌ره‌بی)  

معرفی :

   الفبای کردی ( عربی ) عبارتند از :

ئـ ـ ا ـ ب ـ پ ـ ت ـ ج ـ چ ـ ح ـ خ ـ د ـ ر ـ ڕ ـ ز ـ ژ ـ س ـ ش ـ ع ـ غ ـ ف ـ ڤ ـ ق ـ ك ـ گ ـ ل ـ ڵ ـ م ـ ن ـ و ـ ۆ ـ وو ـ هـ ـ ه ـ ی ـ ێ.

   حروف صدادار ( مصوت ) :

حروف مصوت به حروفی گفته می شوند که بدون آنها قادر به تلفظ کلمات نیستیم  . مصوت ها در اصل از 8 صدا تشکیل شده اند اما در الفبای کردی-عربی تنها 7 صدا دارای نشانه هستند که عبارتند از :

(    ا ـ و ـ ۆ ـ وو ـ ه‌ ـ ی ـ ێ   )

نکته : در هر کلمه حداقل یک مصوت وجود دارد. و اما اشکالات الفبای کردی – عربی :

     اشکال اول :

در زبان کردی - عربی برای مصوت هشتم هیچ نشانه ایی تعیین نشده است و همین اشکال ( تلفظ حرفی که، نوشته نمی شود ) به دو اشکال اساسی زیر منجر شده است :

1 –  تعدادی از کلمات کردی هستند مانند {بردن ، من ، ژن ، مردن ، بزن ، خستن } که در ظاهر فاقد یک یا چند مصوت هستند اما به هنگام تلفظ این کلمات این صدا ها خودنمایی می کنند . بدین معنی که صدا ها هم وجود دارند و هم تلفظ می شوند اما هیچ نشانه ایی برای آن درنظر گرفته نشده است .

2 – اشکال دوم زمانی دردسرساز می شود که بخوایم زبان کردی را بر اساس این الفبا به یک غیر کرد  آموزش دهیم . کردها خود بنا به تجربه و شنیدن تعداد زیادی از این واژگان ناخوداگاه می توانند تشخیص دهند که در کجای کلمه (بزرۆكه) وجود دارد  اما برای غیر کرد همچین امکانی حداقل در ابتدای راه وجود ندارد و این خود باعث سردرگمی می شود . در چند موردی که خواسته ام که زبان کردی را به چند تن از دوستان غیر کردم آموزش دهم این مشکل بوضوح وجود داشت و تنها راهکار من برای حل این مشکل استفاده از نکات زیر بود :

الف : در زبان کردی هیچگاه دو مصوت اول کلمه نمی آیند .

ب : هر کلمه ایی در زبان کردی حداقل یک مصوت دارد .

ج : بین هر دو صامت حتما یک مصوت قرار دارد . اگر بین دو صامت مصوت دیده نشد حتما بزرۆكه بین آن دو صامت وجود دارد .

    اشکال دوم :

به این کلمات دقت کنید :

یار ، تیر  /  ئەوان ،  کورد

حروف (ی ) و ( و ) در کدامیک صامت و در کدامیک مصوت است ؟

واضح است که در این کلمات ( ی ) و ( و ) هم به عنوان صامت و هم به عنوان مصوت بکار برده شده است .

(ی) در یار صامت و در تیر مصوت است همچنین (و) در ئەوان صامت و در کورد مصوت می باشد.  در حالی که باید برای مصوت ها یا صامت ها حروفی جداگانه در نظر گرفته شود . همین امر تشخیص صامت و مصوت را در الفبای کردی - عربی تاحدی مشکل کرده است .

    اشکال سوم :

جدا نبودن مصوت و صامت حرف (ی) باعث بوجود آمدن اشتباهات فاحش املایی شده است . برای مثال در کلمه (كوردی) + (ه‌كان) = (كوردیه‌كان). دو مصوت (ی) و (ه ) در کنار هم قرار گرفته اند که از نظر زبانشناسی کاملا اشتباه می باشد . املای درست این کلمه ( کوردییەکان ) است . (ی)ی اول مصوت و بصورت ( ایی ) تلفظ می شود در حالی که حرف (ی) ی دوم صامت و بصورت (ی, : ی + کسره )  تلفظ می گردد .

    اشکال چهارم :

حرف (ی) در کلماتی مانند ( تیر ، سیر ، قیر )  مصوت می باشد ( صدای {ایی} می دهد ) و باید بصورت تییر، سییر ، قییر نوشته شوند همانطور که در کلمات :

به‌رایی ، دوایی ، كۆتایی ، پانایی ، هه‌ڵه‌بجه‌یی ، ته‌نیایی ، ڕه‌شایی

به صورت ( یی ) نوشته شده اند . و این تنها به دلیل نبود نشانه ایی جداگانه برای حالتهای صامت و مصوت حرف (ی ) است .

 

---

    ئه‌لفبێی لاتینی (لاتینی)  

معرفی :

الفبای کردی ( لاتین ) عبارتند از :

A - B - C - Ç - D - E - Ê - F - G - H - I - Î - J - K - L - M - N - O - P - Q - R - S - Ş - T - U - Û - V - W - X - Y - Z.

نکته : در وسط و انتهای کلیمه از( ڕ = rr ) و ( ڵ = ll ) استفاده می شود . 

مانند : ( په‌ڕۆ = perro ) ، ( که‌ڕ = kerr ) یا ( كه‌ڵك = kellk )، ( ساڵ = sall )

 

چرا ؟

جالب است که بدانیم قواعد دستورزبانی در مورد رای غلیظ در زبان اسپانیولی دقیقا مانند زبان کردی می‌باشد.  رای پرمخرج در زبان اسپانیولی مانند سیستم نوشتاری فراگیر کردی نوشته و تلفظ می‌گردد. به هیچ عنوان، نیازی نیست که حرف راء در آغاز کلمات به صورت مشدد "rr" نوشته شود، چرا که این دوباره‌نویسی تنها برای جایگزینی غیر از ابتدای کلمات در نظر گرفته شده. کلیه کلمات کردی و اسپانیایی که با حرف راء آغاز می‌شوند، همواره بصورت رای پرمخرج ادا می‌شوند.

مثالهایی برای درک بیشتر :

(ڕاز = raz)، (ڕێگا = rêga)، (ڕۆژ = roj)  ڕێز(rêz )، ڕه‌ش ( reş  )، ڕزگار ( rizgar )

 

ü        اما در مورد لام پرمخرج، قواعد دستور زبان نشانگر این هستند که لام پرمخرج در آغاز هیچ کلمهء کردی قرار نمی‌گیرد، لذا این دوباره‌نویسی حرف ال تنها برای جایگزینی غیرآغازین در کلمات می‌باشد.

 

    حروف صدادار ( مصوت ) :

 

مصوت ها در کردی - لاتین از 8 صدا تشکیل شده اندکه هر 8  مصوت نوشته

می شوند و عبارتند از :

(A  - E –  Ê   -     I    - Î - O - U -     Û)

(و – ۆ – یی - بزرۆكه‌ - ێ    – ه – ئا – وو )

  امروزه زبان کردی، زبانی با چندین لهجه و چهار سیستم نوشتاری مختلف می‌باشد. گسترده‌ترین لهجهء زبان کردی یعنی کردی شمالی فاقد هردو حرف لام پر مخرج و  رای غلیظ می‌باشد. در الفبای لاتین باید به این نکته دقت بسیار داشت که یکی از مهمترین ویژگی الفبای لاتین حذف حروفی از سیستم مشترک و فراگیر درست‌نویسی زبان کردی است، که معرف هیچ آوای در خانواده آواهای مشترک زبان کردی نیستند، مانند عین "ع "،‌ حاء " ح " و غین " غ ".

 ‌ توجه داشته باشید که این آواها برای نوشتن هیچ لغت ریشه‌دار کردی بکار گرفته نمی‌شوند.هرچندکه برخی ممکن است این راه حل را یک انتخاب تندرو و ملی‌گرایانه بدانند، و این واقعیت را انکار نمایند، که بکارگیری لغات بیگانه در هر زبانی تنها براساس معنی و کارایی آنها و نه بر اساس شیوه نوشتاری مرسوم است.

 

بکارگیری لغات بیگانه در هر زبانی تنها براساس معنی و کارایی آنها و نه بر اساس شیوه نوشتاری مرسوم است.

 

 

 

 

الفبای لاتین تمامی چهار اشکال گرفته شده به الفبای عربی را برطرف می سازد . بدین صورت :

   رفع اشکل اول : در الفبای کردی – لاتین برای بزرۆكه‌ نیز علاوه بر مصوت های دیگر حرفی مشخص گردیده که با نشانه (I یا i ) نشان داده می شود یعنی کلماتی مانند

{ بردن ، من ، ژن ، مردن ، بزن ،  خستن  }

در لاتین بدین صورت نوشته می شود :

birdin، min ، jin ، mirdin ، Bizin ، xistin

   رفع شکال دوم :

در الفبای کردی – لاتین برای حروف (ی ) و (و ) در حالتهای مصوت و صامت نشانه های جداگانه ایی در نظر گرفته شده است بدین صورت :

در حالت صامت :

( ی ) »» Y   »»» یار = yar   

( و ) »» W   »»» ئەوان = ewan

در حالت مصوت :

( ی ) »» Π »»» تیر  = tîr

( و ) »» U »»» کورد = kurd

مثال هایی دیگر :

برای ( ی ) :

صامت : yar , yadgar , beyt , mey

مصوت : tîr , sîr , kurdî , rastî

برای ( و ) :

صامت : xewtin , wirya ,wêne , wêstan  

مصوت : kurd , Kurdistan , guware , guzeran

   رفع اشکال سوم :

در الفبای کردی - عربی جدا نبودن مصوت و صامت حرف (ی) باعث بوجود آمدن اشتباهات فاحش املایی می شد  . برای مثال ( كوردیه‌كان ) را اشتباه نوشته بودیم چراکه دو مصوت (ی) و (ه ) در کنار هم قرار گرفته بودند اما در الفبای کردی-لاتین این اشتباه رخ نمی دهد .این کلمه با الفبای لاتین بصورت kurdîyekan  نوشته می شود که در مقایسه با ( کوردییەکان ) تفاوت بین (ی)ی مصوت و حرف (ی) ی صامت واضح دیده می شود . (î : (ی)ی مصوت و y (ی)ی صامت )

  رفع اشکال چهارم :

در الفبای لاتین تمام این کلمات

 (تیر ، سیر ، قیر ، به‌رایی ، دوایی ، كۆتایی ، پانایی ، ته‌نیایی ، ڕه‌شایی )

به این صورت نوشته می شوند :

 

tîr , sîr ,qîr , duwayî , kotayî , panayî , tenyayî , reşayî   

 

   نکته : قرار‌گرفتن درزمرهء زبانهای هند و اروپایی، برای زبان پر آوای کردی اساسی را فراهم می آورد که الفبای لاتینی را مناسبتر از باقی واسطهای مبتنی بر الفبای سامی مانند عربی می‌سازد . علاوه براینها، از آنجایی که امروزه، بخش عمده‌ای از کرد زبانان یکی از اشکال الفبای مبتنی بر لاتین را برای نوشتن به کردی به‌کارمی‌برند، و همچنین با‌ توجه به ‌اینکه انتخاب یک سیستم  الفبایی مبتنی بر لاتین برای رشد تکنولوژی ارتطباتی و بایگانی الکترونیکی آسانتر می‌باشد، انتخاب الفبای فراگیر کردی مبتنی بر لاتین، گزینه‌ای منطقی‌تر است. و در نهایت زبان کردی با این انتخاب جایگاه مناسبی در شناخته ‌شده‌ترین سیستم نوشتاری استاندارد دنیا ISO-8859-1 خواهد یافت.

 

          کلام آخر :

امروزه،  مردم کرد چهار سیستم مختلف نوشتن را به‌کارمی‌برند. کردهای شمالی شکل اصلاح شده‌ای از الفبای ترکی – لاتین را به‌کارمی‌برند؛ کردهای مرکزی از الفبای اصلاح شدهء عربی استفاده می‌کنند؛ کردها در اتحاد جماهیر شوروی سابق از شکل اصلاح شده‌ای از الفبای سیریلیک استفاده می‌کنند؛ و برخی از کردها در جنوب شرقی کردستان هنوز الفبای پارسی را به‌کارمی‌برند.لذا من فکر می کنم که خوانندگان محترم توجه بیشتری به این قضیه نشان دهند که زبان کردی نیاز مبرمی به الفبای واحد و مشترک دارد چنانکه : جلادت علی بدرخان به درستی می گوید : " ملت کُرد از پیوستگی یک زبان مشترک کردی هماهنگ خواهد شد. شرط لازمه یک زبان مشترک، یک سیستم الفبائی مشترک است. این بدان معناست، که پژوهشگران و نویسندگان کُرد می‌بایست سیستم الفبائی را اختیار کنند، که برای نوشتن همه گویشهای زبان کُردی بکار گرفته شود."

     علاوه بر نکات گفته شده  کمبود یک سیستم فراگیر نوشتن، نشریات و رسانه‌های یک بخش کردستان را در بخشهای دیگر بدون استفاده می‌کند. بدون یک سیستم فراگیر نوشتن، ایجاد و پیشبرد بایگانی الکترونیکی اسناد ملی، ناممکن می‌باشد.

·          این ناکارآمدی آشکار یکی از عینیترین نگرانیهای عصر دیجیتال می‌باشد.

 

امیدوارم فرصتی پیش آید تا علاوه بر مرور نکات یاد شده بصورت گسترده در مبحثی جدا به آموزش این الفبای مشترک بپردازیم .

در پایان باید اقرار کرد که این موضوع جای بحث های فراوانی دارد و این نوشتار به تنهایی قادر نیست تا تمامی موضع را پوشش دهد . امید است خواندن این نوشتار بر دانش زبان کردی شما افزوده باشد .